
Stadsverkenning
Wat vertellen werkgelegenheidscijfers over een lokale economie?
Werkgelegenheidscijfers gelden vaak als graadmeter voor lokale economische prestaties.
Werkgelegenheid als graadmeter, maar niet als eindstation
Werkgelegenheidscijfers gelden vaak als graadmeter voor lokale economische prestaties. Volgens het CBS hangen economische groei en werkgelegenheid samen: groeit de economie, dan stijgt de werkgelegenheid meestal. De arbeidsmarkt reageert met vertraging, en arbeidsmarktveranderingen zijn vaak kleiner dan bbp-veranderingen.
In 2023 kromp het bbp met 0,6 procent, terwijl de gewerkte uren met 1,2 procent stegen. In 2009 daalde het bbp met 3,7 procent en namen de gewerkte uren met 1,5 procent af. Eén werkgelegenheidsmeting zegt daarom weinig over de actuele conjunctuur.
Amsterdam laat zien dat sterke werkgelegenheid niet automatisch een volledig beeld geeft. Uit De Staat van de Stad Amsterdam XIII (2024-2025) blijkt dat de stad qua inwoneraantal en economisch blijft groeien. De groei vlakt in 2024 af: Amsterdam groeide minder dan in voorgaande jaren.
Banen, uren en productiviteit: wat meet je eigenlijk?
Werkgelegenheidscijfers kunnen verschillende grootheden meten: aantal banen, gewerkte uren, werkzame beroepsbevolking of arbeidsproductiviteit. Het CBS meet arbeidsproductiviteit als jaarlijkse groei van de bruto toegevoegde waarde in basisprijzen per gewerkt uur. Dat verschilt van het aantal banen: twee deeltijdbanen kunnen samen minder uren en minder toegevoegde waarde opleveren dan één fulltimebaan.
Het CPB laat zien dat de werkzame beroepsbevolking tussen 1970 en 2020 met 75 procent groeide. Die groei zegt nog niet of banen productiever, beter betaald of zekerder zijn geworden. Meer banen betekent dus niet automatisch meer welvaart of betere banen.
In 2025 groeide het bbp met 1,6 procent, terwijl het aantal gewerkte uren met 0,6 procent daalde. De arbeidsproductiviteit daalde in 2023 met 1,8 procent en in 2024 met 0,6 procent; in 2025 steeg deze weer met 2,3 procent. Een verandering in het aantal banen kan dus samengaan met een andere ontwikkeling van de productiviteit per uur.
Voor een lokale analyse moet daarom duidelijk zijn welke maat wordt gebruikt. Gaat het om banen of uren? Wordt de werkzame beroepsbevolking geteld of alleen werknemers? En stijgt de arbeidsproductiviteit, of groeit alleen het aantal gewerkte uren?
Zonder die afbakening kunnen twee gemeenten met hetzelfde werkgelegenheidscijfer een heel verschillende economische ontwikkeling doormaken.
Lokale economie in sectoren en wijken
Werkgelegenheidscijfers per sector tonen de economische structuur van een gebied. SEO constateert dat de werkgelegenheid in de industrie en landbouw trendmatig verder afneemt. In de industrie verdwijnen laagwaardige banen.
Een gemeente met veel van zulke banen kan een krimpende werkgelegenheid laten zien, ook als andere sectoren groeien. Dat is een structurele verschuiving, geen tijdelijke conjunctuurbeweging.
Binnen een stad kunnen de verschillen tussen wijken groot zijn. De Amsterdamse stadsmonitor (2024-2025) laat zien dat in Zuidoost, Nieuw-West en Noord het welzijnsniveau onder het stedelijke gemiddelde ligt. De verschillen tussen deze drie stadsdelen en de rest van de stad nemen toe en zijn groter dan voor de coronapandemie.
De monitor volgt sociaaleconomische participatie op het gebied van onderwijs, inkomen en betaald werk, en sociaal-culturele participatie. Daaruit blijkt dat de lokale economie zich niet in alle wijken hetzelfde ontwikkelt.
Voor beleid betekent dit dat een stedelijk werkgelegenheidscijfer kan verbergen dat werk en welzijn geconcentreerd zijn in bepaalde delen van de stad. Werknemers in krimpende sectoren moeten werk vinden in andere sectoren. Dat kan wringen als beschikbare banen in de eigen wijk of regio om andere vaardigheden vragen.
Lokale cijfers moeten daarom op wijk- of buurtniveau worden bekeken, niet alleen als stedelijk gemiddelde.
Werkgelegenheid in Amsterdam: Verschil tussen wijken (2024–2025)
- Zuidoost
- Welzijnsniveau onder stedelijk gemiddelde
- Nieuw-West
- Welzijnsniveau onder stedelijk gemiddelde
- Noord
- Welzijnsniveau onder stedelijk gemiddelde
- Rest van Amsterdam
- Boven stedelijk gemiddelde
Groei zegt niet wie profiteert
Werkgelegenheidscijfers zeggen weinig over inkomensverdeling, kwaliteit van banen en brede welvaart. Uit het Amsterdamse stadsonderzoek (2024-2025) blijkt dat de economische groei van Amsterdam vooral terechtkomt bij mensen die het al goed hebben. Amsterdammers met een hbo- of wo-opleiding en een hoog inkomen en/of vermogen profiteren bovengemiddeld.
Amsterdammers met een lage sociaaleconomische positie hebben moeite om rond te komen en volwaardig te participeren. Een stijgend aantal banen kan dus samengaan met een groeiende kloof tussen bevolkingsgroepen.
De Amsterdamse monitor meet naast betaald werk ook onderwijs, inkomen, woningmarkt, gezondheid en leefbaarheid. De Leefsituatie-index (SLI) herstelt langzaam na de daling rond de coronapandemie.
De participatie op vrijetijdsdomeinen neemt toe, maar het domein gezondheid blijft achter en het herstel gaat minder hard. De stad kampt ook met uitdagingen op het gebied van duurzaamheid, wonen en leefbaarheid.
Het aanbod in sociale huur daalt en blijft sterk achter op de vraag. Zulke factoren beïnvloeden de brede welvaart, ook als de werkgelegenheid op peil blijft.
Afbakening en meetmethode: waarom cijfers kunnen verschillen
Definities en meetmethoden bepalen hoe het beeld van lokale werkgelegenheid eruitziet. Voordat cijfers van gemeenten of jaren worden vergeleken, moet duidelijk zijn welke activiteiten en personen meetellen. Een voorbeeld komt uit de monitoring van de circulaire economie.
Het CBS meet de werkgelegenheid in de circulaire economie met drie benaderingen: de milieusector-benadering, de bedrijfstak-benadering en de goederengroep-benadering. Die benaderingen dekken gedeeltelijk dezelfde activiteiten. Dubbeltellingen worden uitgesloten, zodat elke economische activiteit slechts één keer meetelt.
Toch geven de drie benaderingen samen nog geen volledige dekking van alle circulaire activiteiten. De circulaire economie is een breed begrip zonder algemeen aanvaarde definitie; Kirchherr et al. (2017) verzamelden 114 definities.
Het CBS bekijkt het vanuit de aanbieder: een bedrijf is circulair als zijn economische activiteit resulteert in het aanbieden van een (deels) circulair product. Bedrijven die circulair inkopen of hun materiaalgebruik verminderen, kunnen ook als circulair worden gezien. De afbakening blijft daardoor lastig. Voor lokale werkgelegenheidscijfers geldt dezelfde vraag: welke bedrijven en activiteiten tellen mee?
Naast de top-down methode is er een bottom-up benadering: in 2020 voerde Royal HaskoningDHV in opdracht van het PBL een webcrawl uit. Websites van bedrijven worden systematisch gescand op trefwoorden die met de circulaire economie te maken hebben. Dat brengt activiteiten en bedrijven in kaart die de CBS-methode mist.
Uit een haalbaarheidsstudie van het CBS in 2021 bleek echter dat het inzetten van de webcrawl als aanvulling niet eenvoudig is. De bedrijvenpopulatie uit de webcrawl bevat ruis: bedrijven die niet tot de circulaire economie behoren. Ook verschilt de scope van de webcrawl van de scope die voor het ramen van de economische indicatoren wordt gebruikt.
Voor lokale cijfers betekent dit dat een alternatieve bron wel extra bedrijven kan vinden, maar dat de resultaten pas bruikbaar zijn als de afbakening aansluit op de vraag die je wilt beantwoorden.
De les voor lokale economie is dat je altijd moet vragen welke activiteiten wel en niet meetellen. Worden zelfstandigen meegeteld of alleen werknemers? Gaat het om banen of om gewerkte uren? Wordt de werkgelegenheid geteld op de werkplek of op het woonadres? Zijn informele activiteiten of vrijwilligerswerk inbegrepen?
Zonder die afbakening kunnen cijfers van twee gemeenten of twee jaren niet goed worden vergeleken. Een schijnbare groei of krimp kan het gevolg zijn van een definitiewijziging of een andere meetmethode, niet van een echte economische verandering.
Voor- en nadelen van het gebruik van werkgelegenheidscijfers voor beleid
- VoordelenGeeft een snel beeld van economische activiteit; helpt bij sectorale analyse; bruikbaar voor beleidsplanning op gemeentelijk niveau.
- NadelenSlaat kwaliteit van banen, inkomensverdeling en welvaart over; kan veranderen door definities of methoden; verborgen ongelijkheid binnen wijken.
Van signaal naar gemeentelijk beleid
Gemeenten kunnen werkgelegenheidscijfers gebruiken om sterke en zwakke kanten van hun lokale economie te identificeren. De Beleidsnota Economische Zaken van de gemeente Geertruidenberg laat zien hoe dat in een gemeentelijke visie werkt. De nota is opgesteld om duidelijk te maken hoe het ondernemersklimaat kan worden versterkt. Daarbij is aandacht voor het benutten van sterke kanten en het aanpakken van minder sterke kanten.
Tegelijk erkent de nota dat economische ontwikkelingen niet bij de gemeentegrens ophouden. Ontwikkelingen op mondiaal niveau werken tot in de gemeente door. Hogere overheden bepalen de grenzen van de gemeentelijke beleidsruimte.
Voor beleid betekent dit dat werkgelegenheidscijfers niet op zichzelf staan. Een gemeente kan zien welke sectoren groeien of krimpen. Daarna volgt de vraag welke kant het op moet: bestaande sterke sectoren ondersteunen, nieuwe activiteiten faciliteren of de voorwaarden voor ondernemers verbeteren.
De Geertruidenbergse nota benadrukt dat economisch beleid een brede blik vergt, omdat lokale keuzes samenhangen met bovenlokale ontwikkelingen.
Omdat werkgelegenheidscijfers weinig zeggen over de verdeling van welvaart en de kwaliteit van banen, moeten gemeenten bij beleid ook welzijns- en participatie-indicatoren betrekken. Een gemeente die het ondernemersklimaat versterkt, kan tegelijk kijken of de groei werk oplevert dat aansluit bij de vaardigheden en behoeften van alle inwoners. Concreet: combineer werkgelegenheidscijfers met wijkcijfers, welzijnsindicatoren en bovenlokale trends voordat beleidsdoelen worden vastgesteld.



