Foto bij het artikel Hoe herkent u bedrijfsconcentraties op bedrijventerreinen?
Foto van Giant Asparagus op Pexels

Stadsverkenning

Hoe herkent u bedrijfsconcentraties op bedrijventerreinen?

Bestaande bedrijventerreinen zijn opnieuw in beeld voor verdichting en functiemenging.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Verkenning.

Waarom bedrijfsconcentraties op bedrijventerreinen niet altijd direct opvallen

Bestaande bedrijventerreinen zijn opnieuw in beeld voor verdichting en functiemenging. Platform31 onderzocht op vijf werklocaties hoe transformatie naar gemengde woonwerkgebieden in de praktijk verloopt.

Vertegenwoordigers van het economische domein waarschuwen dat steeds meer mkb-maakbedrijven door die druk in de knel komen en de steden verlaten. Juist zij bieden werkgelegenheid aan praktisch geschoolden en mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.

De Stichting Kennisalliantie Bedrijventerreinen Nederland (SKBN), het landelijk netwerk van publieke, semipublieke en private partners rond ruimte voor werken, noemt voldoende en duurzame ruimte voor werken onontbeerlijk voor een optimale regionale economie. Dat de afweging per terrein verschilt, blijkt uit de Spoorzone Arnhem-Oost.

Om het areaal bedrijventerrein daar niet te veel te laten afnemen ten gunste van woningbouw, blijven Het Broek, Nieuwe Haven en Cleantech Park Arnhem uitsluitend bestemd voor economische activiteiten. Rijnpark, het terrein het dichtst bij de binnenstad, wordt een plek om te wonen en te werken, met bedrijfsruimte voor ongeveer 5000 banen, deels in bestaande gebouwen en vooral voor kleine en middelgrote bedrijven.

Wie zulke keuzes wil volgen, kijkt naar bestemming en functiemix van het hele terrein, niet naar één pand of één vergunning.

Herkenning begint bij het ruimtelijke patroon: welke bedrijfstypen liggen bij elkaar, welke hinderprofielen horen daarbij en waar wijkt het feitelijke gebruik af van de bestemming? Dat patroon valt niet altijd op, doordat veel bedrijventerreinen inefficiënt zijn ingericht: hinderproducerende bedrijven staan naast kantoren, sportscholen of winkels die net zo goed naast woningen zouden kunnen staan (Platform31).

Wat is een bedrijfsconcentratie op een bedrijventerrein?

Ruimtelijk is een bedrijfsconcentratie een clustering, segmentering of zonering van bedrijven met vergelijkbare activiteiten of hinderprofielen, op een terrein of deel daarvan. De notitie segmentering bedrijventerreinen van de gemeente Lingewaard heet niet voor niets 'Het juiste bedrijf op de juiste plaats'.

Aanleiding was de vraag of de gemeente moest overgaan tot een vorm van segmentering en/of clustering/zonering op bedrijventerreinen of delen daarvan. De voorgenomen uitbreiding van vier bedrijventerreinen bood enige schuifruimte en de kans op maatwerk, waarbij naar verkeer, milieu en werkgelegenheid werd gekeken.

De term heeft ook een fiscale betekenis. De beroepsopleiding van de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (NOB) gebruikt de naam voor een cursus met modules als overdrachtsbelasting, deelnemingsvrijstelling, juridische fusie, juridische splitsing, bedrijfsfusie en fiscale eenheid.

Dat gaat over fusies, splitsingen en fiscale eenheid tussen rechtspersonen, niet over de fysieke concentratie van bedrijven op een terrein. Dit artikel behandelt dat fysieke patroon.

Belangrijkste kenmerken van bedrijfsconcentraties

  • Ruimtelijke clusteringBedrijven met vergelijkbare activiteiten of hinderprofielen bij elkaar op een terrein.
  • Fiscale betekenisGaat over fusies, splitsingen en fiscale eenheid tussen rechtspersonen – niet over fysieke concentratie.
  • Doel van segmenteringVerbetering van het vestigingsklimaat via bewuste toedeling van bedrijfstypen aan terreindeel.

Signalen in het straatbeeld en de functiemix

Het duidelijkste signaal: bedrijven met hinder liggen bij elkaar. Platform31 stelt dat bedrijven met veiligheidsrisico's, geur- of geluidshinder meestal meer gebaat zijn bij clustering.

In het straatbeeld gaat het om bedrijven met vrachtverkeer, buitenopslag en milieucontouren in elkaars directe nabijheid. Die kenmerken zijn meestal vanaf de openbare weg te zien.

Het omgekeerde patroon zegt evenveel. Kantoren, sportscholen en winkels kunnen op zichzelf prima naast woningen bestaan; hun aanwezigheid op een bedrijventerrein biedt volgens Platform31 kansen om het gebied te transformeren tot woonwerkgebied.

Staat dat type functie tussen bedrijven die veel hinder produceren, dan is het een gemengd terrein waar functiemenging feitelijk al bestaat. De vraag is dan welke functies kunnen blijven en welke beter verplaatst worden.

Veranderingen in de vraag verraden zich ook ruimtelijk. Platform31 wijst op een veranderende ruimtevraag en elektriciteitsbehoefte van bedrijven door digitalisering, de circulaire economie en de energietransitie.

Op een terrein waar die tendens speelt, wijkt de feitelijke ruimtevraag af van de oorspronkelijke inrichting: er is meer of andersoortige ruimte nodig, met een andere elektriciteitsbehoefte dan waarop het terrein is aangelegd.

Functiemix op bedrijventerreinen: woonwerkgebied versus hindercluster

  • Woonwerkgebied (gemengd)Kantoren, sportscholen, winkels naast bedrijven met weinig hinder. Kansen voor transformeren naar gemengd gebied.
  • HinderclusterBedrijven met veiligheidsrisico’s, geur- of geluidshinder bij elkaar. Vaak vergezeld van vrachtverkeer, buitenopslag en milieucontouren.

Segmentering en zonering: bewuste concentraties herkennen

Segmentering is het bewust toedelen van soorten bedrijven aan delen van een terrein. Volgens de notitie van de gemeente Lingewaard verbetert segmentering van bedrijventerreinen het vestigingsklimaat voor bedrijven.

De notitie behandelt onder meer kwantiteit en kwaliteit van de bedrijfsgrond, de locatiekeuze van bedrijven, segmentering/clustering en selectiviteit, en verschillende segmenteringsvarianten. In de praktijk ziet u dat terug als straten of terreindelen met één dominant type bedrijf, terwijl elders andere typen bijeen staan.

Twee herkenningspunten komen rechtstreeks uit die notitie: segmentering is een kwestie van lange adem en consequent beleid, en uitstraling is een sleutelfactor. Waar een gemeente dat serieus neemt, blijven keuzes over jaren gelijk en zijn regels en handhaving consistent; de uitstraling van het ene terreindeel verschilt dan zichtbaar van die van het andere.

De notitie plaatst ook kanttekeningen bij segmentering; het instrument is dus niet zonder keerzijden. Platform31 noemt weinig schuifruimte als knelpunt bij het verplaatsen en herschikken van bedrijven: zonder alternatieve locaties is het lastig hinderlijke bedrijven te concentreren en ruimte voor woningbouw vrij te maken.

Continue, open en heldere communicatie tussen gemeente, ontwikkelaars en zittende bedrijven is daarbij essentieel en in elk nieuw proces opnieuw een opgave.

Check bestemming, toegestane activiteiten en hinderprofiel

De eerste feitelijke controle is de bestemming. In de bestemmingsplanviewer op de website van de gemeente bekijkt u op een digitale kaart welke bestemming op een perceel rust, en zo welke bedrijfsactiviteiten ter plaatse zijn toegestaan.

Vergelijk die kaart met wat u op straat aantreft: zichtbare activiteiten die niet in de bestemming passen, wijzen erop dat gebruik en regels uit elkaar lopen.

Voor hinder en naleving is de omgevingsdienst het aanspreekpunt. Bedrijven zijn in de eerste plaats zelf verantwoordelijk om zich aan de milieuregels te houden; omgevingsdiensten houden daar namens gemeenten en provincies toezicht op, controleren vergunningen en kunnen sancties opleggen, bijvoorbeeld een dwangsom (Rijksoverheid).

Wie bevoegd gezag is, hangt af van het type bedrijf: gemeenten voor de minder complexe en minder risicovolle bedrijven, provincies en het Rijk voor de complexere en meer risicovolle bedrijven. Een vergunning of ontheffing kan bijvoorbeeld nodig zijn om met bepaalde gevaarlijke stoffen te mogen werken.

Zo wordt een hindercluster herkenbaar als een groep bedrijven met vergunningen, milieucontouren en toezicht aan de ene kant, en woningen of niet-hinderlijke functies aan de andere kant. Staat een hinderlijk bedrijf waar de bestemming wonen of een niet-hinderlijke functie toelaat, of is een terrein economisch bestemd terwijl er al woningen staan, dan is dat een concreet aanknopingspunt voor vragen aan gemeente en omgevingsdienst.

Praktische checklist: in vijf stappen een concentratie herkennen

  1. Breng het patroon in kaart. Loop of rijd het terrein door en noteer welke bedrijven bij elkaar liggen.

Gaat het om gelijksoortige activiteiten, of om bedrijven met vergelijkbare hinder zoals veiligheidsrisico's, geur of geluid? Platform31 geeft aan dat juist de hinderlijke bedrijven meestal gebaat zijn bij clustering.

  1. Beoordeel de functiemix. Kantoren, sportscholen en winkels kunnen naast woningen bestaan en bieden kansen voor een woonwerkgebied; hinderlijke bedrijven niet.

Staan die typen door elkaar, dan is de vraag welke functies kunnen blijven en welke verplaatst moeten worden.

  1. Let op leegstand en inefficiënt ruimtegebruikPlatform31 constateert dat veel bedrijventerreinen inefficiënt zijn ingericht, en dat weinig schuifruimte herschikking bemoeilijkt.
  2. Controleer bestemming en bevoegd gezag. Bekijk in de bestemmingsplanviewer van de gemeente welke bedrijfsactiviteiten zijn toegestaan en vergelijk dat met het feitelijke gebruik.

Bepaal wie waarvoor aanspreekpunt is: de gemeente voor minder complexe en minder risicovolle bedrijven, de provincie of het Rijk voor complexere en meer risicovolle bedrijven, en de omgevingsdienst voor toezicht en vergunningcontrole (Rijksoverheid).

  1. Ga het gesprek aan met de juiste partijen. Leg uw waarneming voor aan de gemeente (ruimtelijke ontwikkeling en economische zaken), de omgevingsdienst en de ondernemers op het terrein.

Platform31 benadrukt dat continue, open en heldere communicatie tussen gemeente, ontwikkelaars en zittende bedrijven essentieel is en in elk nieuw proces opnieuw een opgave.

De notitie van Lingewaard voegt toe dat segmentering een kwestie van lange adem en consequent beleid is, met uitstraling als sleutelfactor.

Praktische checklist: in vijf stappen een concentratie herkennen

  • 1. Breng het patroon in kaartLoop of rijd het terrein door en noteer welke bedrijven bij elkaar liggen. Gaat het om gelijksoortige activiteiten of bedrijven met vergelijkbare hinder zoals veiligheidsrisico's, geur of geluid?
  • 2. Beoordeel de functiemixKantoren, sportscholen en winkels kunnen naast woningen bestaan; hinderlijke bedrijven niet. Staan die typen door elkaar, dan is de vraag welke functies kunnen blijven en welke verplaatst moeten worden.
  • 3. Let op leegstand en inefficiënt ruimtegebruikVeel bedrijventerreinen zijn inefficiënt ingericht. Weinig schuifruimte bemoeilijkt herschikking.
  • 4. Controleer bestemming en bevoegd gezagBekijk in de bestemmingsplanviewer van de gemeente welke activiteiten toegestaan zijn. Vergelijk met feitelijke gebruik. Bepaal wie aanspreekpunt is: gemeente (minder risicovolle), provincie of Rijk (meer risicovolle).
  • 5. Ga het gesprek aan met de juiste partijenLeg waarneming voor aan de gemeente (ruimtelijke ontwikkeling en economische zaken), omgevingsdienst en ondernemers op het terrein. Continue, open en heldere communicatie is essentieel.

Meer uit Stadsverkenning