Foto bij het artikel Welke feiten controleert u voordat u een bedrijf portretteert?
Foto van 858265 op Pixabay

Bedrijfsreportages

Welke feiten controleert u voordat u een bedrijf portretteert?

Bepaal vooraf wat u portretteert: het bedrijf als entiteit, de bestuurders, een concreet product of een werkwijze. Die keuze bepaalt welke feiten u controleert.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Reportages.

Bepaal eerst welk verhaal u toetst

Bepaal vooraf wat u portretteert: het bedrijf als entiteit, de bestuurders, een concreet product of een werkwijze. Die keuze bepaalt welke feiten u controleert. Zonder afbakening controleert u te veel en mist u juist het feit dat de kern van uw verhaal raakt.

Gaat het om het bedrijf, toets dan registratie, vestiging, activiteiten en omvang. Gaat het om een bestuurder, toets dan functie, bevoegdheid en aansprakelijkheid. Gaat het om een product of werkwijze, toets dan werking, herkomst en de claims daarover.

Onderzoek aan Nyenrode Business Universiteit laat zien waarom u bij die afbakening niet met regels alleen kunt volstaan. Bart Jansen promoveerde daar op 28 januari 2022 op de juridisering van bedrijfsethiek.

Jansen concludeert dat ethiek in het bedrijfsleven vooral in codes en procedures zit. Daardoor raken reflectie en de mens naar de achtergrond. Hij noemt de toeslagenaffaire als voorbeeld: alles werd in een abstract rechtssysteem gevat en er was geen ruimte meer om naar de mens en de omstandigheden buiten de regels te kijken.

Onderbouwt een bedrijf zijn ethiek met een gedragscode, een corporate governance code of de Code Banken, dan is dat volgens Jansen een construct van regels. Dat wekt de indruk dat ethisch handelen verzekerd is. Zelfregulering geeft de overheid juist meer mogelijkheden om in de private sfeer in te grijpen dan wettelijke regulering, stelt hij.

Naleving van zelfregulering is nuttig, maar heeft met ethiek niets van doen. Neem zulke codes op als feit over het bedrijf, niet als bewijs van gedrag.

Bestaat het bedrijf en klopt de registratie?

Zoek het bedrijf op in het KVK Handelsregister, op handelsnaam of KVK-nummer. Daar staan adres, bedrijfsactiviteiten en aantal medewerkers. Vergelijk die gegevens met wat het bedrijf zelf opgeeft, bijvoorbeeld op de website, in een offerte of in een persbericht. Wijken ze van elkaar af, benoem dat controlepunt in uw portret.

De gegevens in het Handelsregister zijn juridisch leidend. Geeft een bedrijf wijzigingen niet door, dan geldt volgens de wet toch wat er in het Handelsregister staat. Dat heet derdenwerking en is vastgelegd in de Handelsregisterwet. Voor uw portret is de registratie de formele werkelijkheid waaraan u de zelfpresentatie van het bedrijf afmeet.

Krijgt KVK een signaal dat informatie in het Handelsregister niet klopt, dan kan KVK een onderzoek starten. Bij de inschrijving staat dan 'in onderzoek'. Die vermelding is op zichzelf een feit dat u in uw stuk hoort te noemen als u het bedrijf portretteert.

Maxmeldpunt wijst erop dat een ingeschreven bedrijf een KVK-nummer heeft dat ook op de website vermeld hoort te worden. Met dat nummer controleert u in het Handelsregister of het bedrijf echt bestaat.

Is het bedrijfsverhaal logisch?

Toets of producten, diensten, locatie en omvang bij elkaar passen. KVK waarschuwt dat er nepbedrijven actief zijn en adviseert extra voorzichtig te zijn bij een eerste zakelijke transactie. Kloppen de bedrijfsgegevens, en passen de producten en diensten bij de geregistreerde bedrijfsactiviteiten?

KVK geeft als voorbeeld een internetverkoper die online grote magazijnen met allerlei producten toont. Volgens het Handelsregister is het bedrijf in een appartement gevestigd en heeft het heel andere activiteiten. Dat is niet logisch. In zo'n geval kan sprake zijn van zakelijke identiteitsfraude: iemand die de bedrijfsgegevens van een ander gebruikt om mensen op te lichten.

Controleer de contactgegevens afzonderlijk. Maxmeldpunt adviseert te kijken of er alleen een e-mailadres te vinden is of ook een telefoonnummer, post- of woonadres en naam. Neem zelf contact op om te zien of u een reactie krijgt. Blijft een reactie uit of duurt die ongewoon lang, dan is dat een signaal.

Wees ook sceptisch over het aanbod zelf. Maxmeldpunt noemt als criteria of de prijs reëel is en of er geen onnodig hoge kosten in rekening worden gebracht. De vuistregel: iets dat te mooi lijkt om waar te zijn, is dat meestal ook. Die toets hoort in een portret thuis wanneer het bedrijf zijn geloofwaardigheid ontleent aan prijs, schaal of beloftes.

Wie bestuurt en wie mag tekenen?

In het Handelsregister controleert u wie het bedrijf leidt, op welk adres het is gevestigd en wie aansprakelijk is. KVK noemt 'wie mag contracten tekenen?' als een van de vaste checks. Voor een portret is dat niet alleen een formele vraag. Iemand die niet bevoegd is om namens het bedrijf te tekenen, kan ook geen verbintenissen voor het bedrijf aangaan. Dat bepaalt hoe zwaar een uitspraak of toezegging weegt.

Zoek per bestuurder uit wat de functie is, of de persoon in het Handelsregister staat en waarvoor hij of zij aansprakelijk is. Bepaal daarna wie inhoudelijk over het product of de werkwijze mag spreken. Voert u iemand in uw portret op als zegsman van het bedrijf, dan moet duidelijk zijn op grond waarvan diegene namens het bedrijf spreekt. Anders presenteert u een persoonlijke mening als bedrijfsstandpunt.

Hoe staan de geldzaken ervoor?

Het Handelsregister laat zien of een bedrijf failliet is. KVK neemt daarnaast 'hoe staan de geldzaken van het bedrijf ervoor?' op in de checklist voor het beoordelen van een zakenrelatie. Beide punten zijn voor een portret direct bruikbaar, omdat ze de claims van het bedrijf kunnen relativeren.

Koppel de financiële positie aan wat het bedrijf zelf beweert. Gaat het verhaal over continuïteit, groei, investeringen of betrouwbaarheid in de levering, dan is een fragiele financiële positie een relevant feit dat u in het stuk verwerkt. Noemt u een financieel gegeven, vermeld dan de bron en de peildatum. Cijfers zonder herkomst maken het portret zwakker dan het had kunnen zijn.

Wat zeggen anderen buiten het bedrijf?

Reviews op de eigen site zijn een zwakke basis: u weet niet of het bedrijf ze zelf plaatste. Maxmeldpunt adviseert daarom te controleren of het bedrijf bij de Kamer van Koophandel staat ingeschreven, juist om te zien of reviews niet door het bedrijf zelf zijn geschreven. Zoek daarna het KVK-nummer of de bedrijfsnaam op in het Handelsregister. Beoordeel ervaringen op score en aantal reviews: meer reviews zijn beter, mits de beoordelingen voldoende zijn.

Keurmerken controleert u niet via de website van het bedrijf. Klik niet op het keurmerklogo, maar ga naar de website van het keurmerk zelf en zoek het bedrijf daar op. Zo ziet u of het keurmerk terecht op de site staat. KVK noemt daarnaast het lidmaatschap van een brancheorganisatie als check. Via de checkfunctie van de politie kunt u nagaan of er meldingen over het bedrijf zijn gedaan.

Verzamel ervaringen en klachten uit meerdere, van het bedrijf onafhankelijke kanalen. Vermeld in uw portret waar ze vandaan komen. Eén gunstige of ongunstige reactie is geen patroon. Een patroon in de tijd, bij verschillende bronnen, is dat wel.

Weeg uw bronnen voordat u vastlegt

In de wetenschappelijke wereld gelden artikelen uit wetenschappelijke tijdschriften als goede bronnen. Ze moeten aan hoge eisen voldoen en worden nagenoeg altijd onderworpen aan peer review door onafhankelijke experts. De tijdschriften zelf staan vaak hoog aangeschreven. Zoek dit soort artikelen eerst, bijvoorbeeld via Google Scholar.

Gebruik altijd meerdere bronnen over hetzelfde onderwerp. Onderbouw uw stuk niet met een paar bronnen of met bronnen die allemaal door dezelfde auteur zijn geschreven.

Gaat het om de actualiteit of om de aanleiding van uw verhaal, dan is de wetenschappelijke achtergrond van een bron minder van belang en passen nieuwsartikelen. Beoordeel in alle gevallen per bron de betrouwbaarheid. Zo hangt de geloofwaardigheid van uw portret niet af van één publicatie of één zegsman.

Verder dan regels: ethische reflectie

Het Nyenrode-onderzoek van Bart Jansen laat zien dat een juridische denkwijze over ethiek een cynische houding en wantrouwen ten aanzien van 'goed doen' versterkt. Wie gedrag alleen aan regels afmeet, gaat voorbij aan het feit dat een mens meer is dan een drager van rechten en plichten.

Voor een portret betekent dat: u loopt vast in regels en procedures als u het bedrijf of de bestuurder reduceert tot een juridische categorie. Dan houdt u te weinig rekening met de mens en de omstandigheden.

Jansen stelt dat ethiek dient ter reflectie op problemen en dat die reflectie problemen zelfs groter kan maken: 'Ethiek is er niet voor jouw comfort.' Gebruik hem dus niet als afvinklijst naast de feitencontrole, maar als tweede spoor.

Toetst u een gedragscode, een klachtenprocedure of een zelfregulerende afspraak, benoem dan zowel wat er op papier staat als wat er in de praktijk met de mensen in het verhaal gebeurt. Naleving van een code is een feit. Of het handelen daarmee ethisch is, is een afweging die u zelf moet maken en in het stuk moet laten zien.

Regels vs. ethiek: wat zegt Bart Jansen van Nyenrode?

  • Juridische denkbeelden (regels)Gedragscodes, governance en zelfregulering worden gezien als bewijs van ethisch gedrag.
  • Echte ethiek (reflectie)Ethiek vraagt om menselijke reflectie, niet alleen naleving van regels. Het versterkt niet automatisch geloofwaardigheid.

Mag u mensen en beeldmateriaal gebruiken?

Bij het gebruik van content en beeldmateriaal van medewerkers spelen de AVG, het arbeidsrecht, het auteursrecht en het portretrecht. Komt iemand herkenbaar in beeld, dan verwerkt u persoonsgegevens die onder de AVG vallen. Het portretrecht geeft de geportretteerde zeggenschap over hoe en waar zijn of haar foto's of video's worden gebruikt.

Voor het auteursrecht geldt in Nederland dat werknemers in principe de auteursrechten behouden, tenzij hierover iets anders is afgesproken. Het eigendom van content die tijdens werktijd is gemaakt, ligt meestal bij het bedrijf, maar dat moet in contracten zijn vastgelegd.

Vraag altijd expliciete toestemming voordat u beeldmateriaal of content van een medewerker gebruikt. Die toestemming moet vrijwillig, specifiek en geïnformeerd zijn. De betrokkene moet precies weten waarvoor de content wordt gebruikt en waar die wordt gepubliceerd.

Schriftelijke toestemming is de veiligste optie, zeker bij extern gebruik zoals sociale media, websites of marketingmateriaal. Vermeld in die schriftelijke toestemming het doel, de duur van het gebruik en de kanalen waarop de content verschijnt.

Mondelinge toestemming kan in sommige gevallen volstaan, maar is moeilijk te bewijzen en past alleen bij intern gebruik of tijdelijke doeleinden. Leg ook dan de afspraken vast, bijvoorbeeld met een bevestigende e-mail.

Zorg dat mensen hun toestemming altijd kunnen intrekken: dat recht kunnen ze niet wegcontracteren. Maak vooraf afspraken over wat er gebeurt als iemand de toestemming intrekt en wat dat betekent voor al gepubliceerd materiaal.

Voordelen en risico's van het gebruik van interne medewerkerscontent

Voordelen
Authentiek materiaal, betere connectie met publiek, visueel krachtig.
Risico's
Schending AVG, auteursrecht of portretrecht als toestemming ontbreekt.

Publiceren binnen de grenzen van persvrijheid

De overheid mag zich in Nederland niet bemoeien met wat mensen zeggen of schrijven. Iedereen mag zeggen en schrijven wat hij wil, in kranten en tijdschriften maar ook via radio, televisie, internet en sociale media, zolang het niet in strijd is met de wet.

Persvrijheid is onderdeel van de vrijheid van meningsuiting en is vastgelegd in de Grondwet en in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Belediging, smaad en aanzetten tot haat en discriminatie zijn verboden. Of iets in strijd is met de wet beoordeelt een rechter achteraf.

Redactionele autonomie is geregeld in de Mediawet. Publieke en commerciële omroepen bepalen zelf wat ze aanbieden via televisie, radio, internet en sociale media. Ze zijn zelf verantwoordelijk voor vorm en inhoud van hun programma's. De overheid mag zich daarmee niet bemoeien. Voor uw portret betekent dat u zelf de afweging maakt en zelf de verantwoordelijkheid draagt voor de vorm en de inhoud.

Krijgt u tijdens het werk te maken met bedreigingen of geweld, fysiek of online, dan kunt u gebruikmaken van PersVeilig. Dat is een initiatief van politie, Openbaar Ministerie, de Nederlandse Vereniging van Journalisten en het Genootschap van Hoofdredacteuren. PersVeilig helpt journalisten en organisaties om te gaan met bedreigingen. Politie en OM nemen aangiftes van journalisten serieus en er worden hogere straffen geëist.

Ter aanvulling op de eigen middelen steunt de overheid onafhankelijke journalistiek via het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Het fonds stelt ongeveer € 2 miljoen per jaar beschikbaar voor onderzoek en journalistieke vernieuwing. Het richt zich op kranten, tijdschriften en journalistieke websites.

Het Stimuleringsfonds en het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten ondersteunen ook onderzoeksjournalistiek. Beide fondsen bepalen zelf wie geld ontvangt.

Meer uit Bedrijfsreportages